Ograniczenie władzy rodzicielskiej

Przypomnijmy na początku treść władzy rodzicielskiej.

Władza rodzicielska jest to całokształt obowiązków spoczywających na rodzicach względem dziecka (zarówno osoby, jak i majątku) w celu ochrony jego dobra, przygotowania do samodzielnego życia. Na treść władzy rodzicielskiej składa się piecza nad osobą dziecka, zarząd jego majątkiem oraz reprezentacja dziecka.

Władza rodzicielska przysługuje wyłącznie osobom pełnoletnim, tj. osobom, które ukończyły lat 18. Ustawodawca jednak przewiduje możliwość uzyskania wcześniej pełnoletności, na mocy zgody Sądu, poprzez zawarcie związku małżeńskiego w wieku 16 lat.

Ograniczenie władzy rodzicielskiej

W pierwszej kolejności należy wskazać, że z przyjętych przez ustawodawcę regulacji wynika, że w zakresie władzy rodzicielskiej typową sytuacją jest przysługiwanie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom przez cały okres jej trwania oraz wykonywanie jej przez nich samodzielnie, w ramach prawidłowo funkcjonującej, pełnej rodziny, złożonej z kobiety, mężczyzny oraz dziecka, o ile nie zachodzą okoliczności, które utrudniałyby ponad przeciętną miarę realizację procesu jej wykonywania.
Należy jednak zauważyć, że realizacja ustawowego modelu władzy rodzicielskiej nie będzie możliwa w każdym przypadku. Z tego też względu w art. 48 ust. 2 Konstytucji RP została przewidziana możliwość ograniczenia, a nawet pozbawienia „praw rodzicielskich”, przy czym z tym zastrzeżeniem, że jest to dopuszczalne wyłącznie w przypadkach określonych w ustawie i to wyłącznie na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu.

W przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ustawodawca przewidział cztery sytuacje, w których odstępstwa od przyjętej reguły są na tyle istotne, że uzasadniają zmodyfikowanie władzy rodzicielskiej, a dotyczy to:
1) możliwości nakazania przez sąd opiekuńczy sporządzenia inwentarza majątku dziecka, przedstawienia go sądowi oraz nałożenia obowiązku informowania sądu o ważniejszych zmianach w stanie tego majątku (art. 104 k.r.o.);
2) ograniczenia władzy rodzicielskiej wykonywanej nad dzieckiem ubezwłasnowolnionym całkowicie (art. 108 k.r.o.);
3) zmiany w obrębie władzy rodzicielskiej, co czasami jest konieczne ze względu na istniejący stan rozbicia rodziny spowodowany rozwiązaniem małżeństwa rodziców dziecka przez rozwód lub orzeczeniem separacji albo w razie pozostawania rodziców w faktycznym rozłączeniu;
4) konieczności podjęcia przez sąd ingerencji, przewidzianej w szczególności w art. 109 k.r.o., w wypadku zaistnienia stanu zagrożenia dobra dziecka; a także w przypadku konieczności zawieszenie władzy rodzicielskiej.

W przepisie art. 109 k.r.o. została unormowana instytucja ograniczenia władzy rodzicielskiej z powodu niewłaściwego jej wykonywania. Należy przy tym zauważyć, że jedynym kryterium zastosowania tej instytucji jest zagrożenie dobra dziecka, jako wartości nadrzędnej. Ustawodawca stawia bowiem dobro dziecka ponad interesem rodziców. Dlatego też na sąd został nałożony obowiązek podejmowania działań o charakterze profilaktycznym oraz prewencyjnym już w chwili pojawienia się zagrożenia dobra dziecka, a nie jedynie wtedy, gdy zostanie ono faktycznie naruszone.
Należy zauważyć, że bez znaczenia pozostaje okoliczność, czy zagrożenie to zostało spowodowane niewłaściwym postępowaniem rodziców, ich nieudolnością czy też ewentualnie mylnym wyobrażeniem o tym, czego wymaga dobro dziecka. Dodatkowo nie ma znaczenia także to, czy zachowanie rodziców było zawinione.

Jednocześnie należy podkreślić, że sprowadzenie stanu zagrożenia dla dobra dziecka może mieć związek z nienależytym wykonywaniem przez rodziców władzy rodzicielskiej. Wszelkie inne stany zagrożenia, które nie mają z tym związku, nie mogą natomiast prowadzić do ograniczenia rodzicom władzy rodzicielskiej. Z drugiej strony pamiętajmy, że nie każde niewłaściwe sprawowanie władzy rodzicielskiej od razu uzasadnia ingerencję sądu w proces wychowawczy, ponieważ nie każde takie ''przewinienie" rodziców zagraża dobru dziecka.
Nienależyte wykonywanie władzy rodzicielskiej musi wytwarzać stan zagrożenia dla dobra dziecka, przy czym może dotyczyć zarówno mąjątkowego, jak i niemajątkowego dobra dziecka. Zagrożenie to musi być realne oraz bezpośrednie.

Należy zauważyć, że na podstawie art. 109 § 2 k.r.o. sąd opiekuńczy może w szczególności:
  • określić, jakie czynności nie mogą być przez rodziców dokonywane bez zezwolenia sądu, albo poddać rodziców innym ograniczeniom, jakim podlega opiekun;
  •  poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego;
  • skierować małoletniego do organizacji lub instytucji powołanej do przygotowania zawodowego albo do innej placówki sprawującej częściową pieczę nad dziećmi;
  • zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej albo powierzyć tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej małżonkom lub osobie, niespełniającym warunków dotyczących rodzin zastępczych, w zakresie niezbędnych szkoleń, określonych w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej albo zarządzić umieszczenie małoletniego w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, w zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym lub w zakładzie rehabilitacji leczniczej;
  • skierować rodziców do placówek albo specjalistów zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub świadczących rodzinie inną stosowną pomoc z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania wydanych zarządzeń.

Skutki ograniczenia władzy rodzicielskiej

Ograniczenie władzy rodzicielskiej wiąże się z pewnymi konsekwencjami. Przede wszystkim niektóre decyzje można podejmować wyłącznie za zgodą sądu. Podczas rozprawy o ograniczenie władzy rodzicielskiej sąd dokładnie wskazuje, w których kwestiach dotyczących dziecka będzie to konieczne. Dziecko może również zostać umieszczone w rodzinie zastępczej. Ma to jednak miejsce wyłącznie wtedy, gdy władza rodzicielska zostanie ograniczona obojgu rodzicom. Najczęściej z wnioskiem o ograniczenie władzy rodzicielskiej występuje jednak ten z rodziców, który na co dzień się nim zajmuje.

Pamiętajmy, że ograniczenie władzy rodzicielskiej nie jest nieodwracalne, tzn. sytuacja ta jest przejściowa, albowiem rodzic mający ograniczoną władzę ma możliwość starania się o przywrócenie pełni praw wobec dziecka, jeżeli przyczyny, dla których orzeczono ograniczenie praw rodzicielskiej ustąpią, a dobro dziecka nie będzie narażone. Sąd przywraca władzę rodzicielską częściowo lub w pełni.


______________________________________________________________________________

Jeżeli masz jakiekolwiek zapytania związane z ograniczeniem władzy rodzicielskiej, zapraszam do kontaktu za pośrednictwem naszego adresu e-mail [email protected]

Z wyrazami szacunku,
mgr Anita Kazimierowicz
Prawnik